Celeste Lupus

Celeste Lupus

Over dit weblog

Celeste Lupus schrijft over: literatuur, politiek, filosofie, recht, economie en wetenschap.

Boekbespreking

WetenschapPosted by Roelof Bos Fri, May 25, 2018 18:58:42

ERICH LUDENDORFF de onbuigzame

Er zijn vele boeken geschreven over megalomane mensen, dictators, krijgsheren, generaals die het beste gedijen in tijden van oorlog, conflicten, spanning. En men vraagt zich wel eens af of deze lieden zonder zouden kunnen. Dat was bij mij ook het geval bij het lezen van de biografie van dr Perry Pierik over de Duitse generaal Erich Ludendorff (Aspekt Soesterberg, 2017). Hij was de rechterhand van Paul von Hindenburg, in de annalen vermeld als de overwinnaar van de roemruchte slag bij Tannenburg in 1914 in Oost Pruisen waar het Russische leger een verpletterende nederlaag leed. Aan die slag werd de naam Hindenburg voor eeuwig verbonden, de latere Reichskanzler die met zijn dood de weg vrij maakte voor Hitler. Maar het was in feite Ludendorff die de beslissende hand had in de Tannenberg slag.

De biografie van Pierik laat een man zien die nauwelijks te overtuigen was van andermans gelijk. Een compromisloze figuur die sluwheid paarde aan meedogenloosheid en overal complotten zag, niet alleen het jodendom, hij geloofde heilig in de protocollen van Zion, maar ook het katholicisme en de vrijmetselarij. Op twaalfjarige leeftijd in 1877 begon zijn militaire loopbaan bij het cadettencorps te Plön in Holstein, belandde bij de generale staf waar zijn eigenzinnigheid hem parten speelde. Zijn eerste succes kwam door zijn bijdrage bij de inname van de strategische stad Luik in augustus 1914. Als eenvoudig verbindingsofficier zonder commando werd Ludendorff geconfronteerd met de dood van generaal Von Wussow die richting Luik midden in de nacht in de plaats Rentinne in een Belgische kogelregen was gelopen. Ook Ludendorff ontsnapte ternauwernood aan de dood. In het ontstane gezagsvacuüm nam hij het voortouw en speelde met weinig troepen blufpoker om de Luikse verdediging tot overgave te doen besluiten. De witte vlag werd inderdaad gehesen, echter zonder toestemming van de Belgische bevelhebber. De Maasbrug werd daarop veroverd maar men liet de citadel links liggen. Ludendorff reed Luik binnen, hoorde bij de citadel geen schoten en meende dat die was ingenomen. Hij bonkte op de poort, een verbaasde Belgische soldaat deed open, Ludendorff stapte naar binnen en eiste op luide toon de overgave. In het zicht van naderende Duitse troepen zonk de moed de verdedigers in de schoenen en honderden Belgische soldaten gaven zich over aan Ludendorff. Een verbindingsofficier zonder soldaten werd de held van Luik.

Het oostfront dreigt te bezwijken onder de geweldige Russische legermacht. De Duitse bevelhebber Von Prittwitz wordt op midden augustus 2014 vervangen door de 66-jarige Hindenburg met als chefstaf de 49-jarige Ludendorff aan zijn zijde enkele dagen na zijn heldenrol in Luik. Dan blijkt het militaire genie van Ludendorff die het 2e Russiche leger van generaal Samsonov ten zuiden van de Mazurische meren in een fuik laat lopen en door de cavalerie van achteren omsingeld wordt. Pierik beschrijft de veldslagen eind augustus 1914 in Oost Pruisen zeer gedetailleerd, waarbij opvalt hoe belangrijk de coördinatie tussen de verschillende legeronderdelen is wil men succesvol zijn. Het falen van de Russische troepen zou een gevolg zijn van het hopeloos zwak functioneren van de inlichtingen- en verbindingsdiensten. Ongecodeerde Russische radioboodschappen vielen in Duitse handen. Het zou ook het gevolg kunnen zijn van de rivaliteit tussen de beide Russische bevelhebbers Von Rennenkampf en Samsonov die door een vete tijdens de Russisch Japanse oorlog elkaar niet konden verdragen.

Niet lang daarna in september vindt de slag bij de Mazurische meren plaats, ditmaal tegen Von Rennenkampf noordelijker gelegen tussen de Oostzee en de Mazurische meren. Ook hier vindt een frontale aanval plaats gecombineerd met een omsingelingsmanoeuvre aangestuurd door Ludendorff. De Russische generaal Von Rennenkampf wordt uit Pruisen teruggeworpen naar Rusland. Door al deze successen worden Hindenburg en Ludendorff steeds verder de oorlog ingetrokken. Zij schieten te hulp ter ondersteuning van het Oostenrijks-Hongaarse leger en krijgen bevel op te rukken naar Warschau, dat echter mislukt. Er volgen nog de veldtocht naaar Lodz, de winterslag in Masuren en de slag Gorlice-Tarnow met grote Duitse successen. Ondanks de Russische overmacht blijft het oostfront redelijk stabiel. Zelfs wordt op 5 augustus 1915 Warschau veroverd en trekken de Russen zich terug volgens de tactiek van de verschroeide aarde. Ludendorff ontpopt zich als politiek bestuurder in het bezette deel van Litouwen als ‘onderkoning’ van de tweede stad Kaunas.

Het Duitse opperbevel onder Falkenhayn gaat uit van het Von Schlieffenplan dat eerst aan het Westfront de overwinning behaald moet worden. In 1916 zouden de Fransen bij Verdun de genadeslag hebben moeten krijgen. De westelijke tegenstand en ook de internationale aversie tegen Duitsland groeit. Falkenhayn verliest bij de keizer zijn geloofwaardigheid en deze kiest voor Hindenburg en Ludendorff, hoewel hij het onbuigzame karakter van de laatste niet verdraagt. Ludendorff dirigeert dan van Duitse zijde de oorlog. Hij stopt de uitputtingsslag bij Verdun en rationaliseert het front door terug te trekken op de nieuw gebouwde Siegfried-Stellung. Voor de noodzakelijke olie wordt Roemenië veroverd. Op zee kiest Ludendorff voor de duikbotenoorlog dat hem noodlottig zal worden. De neutrale Verenigde Staten zien hun koopvaardijschepen getroffen worden door Duitse torpedo’s. Deze fatale beslissing blijkt achteraf een wanhoopsgreep te zijn geweest om de numerieke overmacht van de Entente te breken. Na 23 oktober 1918 komt het tot een breuk tussen het leger en de politiek. De Duitse Rijksdag verzet zich tegen de proclamatie Hindenburg, lees Ludendorff, om door te vechten ondanks de eisen van de Amerikaanse president Wilson. De keizer zit in een tweespalt en schaart zich voorlopig achter Hindenburg en Ludendorff. De politiek wil het plan Wilson aanvaarden. De volgende dag op 26 oktober 1918 worden Hindenburg en Ludendorff bij de keizer ontboden die een draai maakt naar de politiek en zijn ongenoegen uitspreekt over de proclamatie. Daarop biedt Ludendorff zijn ontslag aan dat de keizer aanvaardt, maar het ontslag van Hindenburg weigert omdat veldmaarschalk Von Hindenburg een symbool van eenheid voor het Duitse volk is.

Het verloop van de eerste wereldoorlog is bekend. Het eindigde met de wapenstilstand in november 1918 en het Verdrag van Versailles. Van belang is dat Ludendorff is gaan geloven in de dolkstootlegende dat de nederlaag niet op het slagveld is geleden maar door interne politieke strubbelingen, de werkzaamheid van socialisten, spartakisten, pacifisten, bolsjevieken en de Weimar regering.

Tussen november 1918 en voorjaar 1919 ontbrandt de strijd tussen conservatieven, sociaaldemocraten en spartakisten. Ludendorff krijgt van vele zijden, ook van terugtrekkende militairen de schuld voor de chaos, dus ook voor de nederlaag. De spartakisten van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg zijn op zoek naar hem en met aangeplakte baard en blauwe bril vlucht hij naar Zweden. Het leger en de voorman van de sociaal-democraten Friedich Ebert konden hem geen bescherming bieden. De vrouw van de meest gehate man van Duitsland Margarethe Ludendorff is nog in Duitsland en dreigt door Spartakisten gegijzeld te worden. Zij wordt gered door een communistische matroos en weet op avontuurlijke wijze Duitsland te ontvluchten.

Al in februari 1919 keert Ludendorff terug naar Duitsland waar de revolutie in volle gang is. Maar hij wordt beschermd door een uit marineofficieren bestaand vrijkorps de Garde Kavallerie Schützen Division, dat later Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg zal ombrengen. Velen nemen het recht in eigen hand. Conservatieve vrijkorpsen strijden tegen spartakisten waardoor de regering Ebert Noske in het zadel kan blijven. Beieren en het Rijnland proberen zich af te scheiden. Het rijk dreigt uiteen te vallen. Het leger is onbetrouwbaar. De Weimar republiek kan alleen rekenen op vrijkorpsen. Ludendorff schrijft zijn oorlogsmemoires, biedt zijn diensten aan bij de regering Ebert en probeert de vriendschap met Hindenburg en het militaire apparaat te herstellen. Als dat niet lukt gaat Ludendorff ondergronds en intrigeert tegen de republiek van Weimar en maakt zo vanuit het rechtse militaire kamp de weg vrij voor Hitler.

Pierik gaat in op het ontstaan van de dolkstootlegende die de geestelijke brandstof werd voor het nationaalsocialisme. Het merkwaardige feit doet zich voor dat niet Ludendorff hiervoor verantwoordelijk was maar Hindenburg. Hindenburg sprak over een ‘hinterlistige Speerwurf’ met de insinuatie dat er geen militaire noodzaak was voor het Duitse falen in 1918. Ludendorff daarentegen had uitgesproken dat de oorlog militair niet meer te winnen was.

Volgens Frankrijk ligt de schuld voor de oorlog bij Duitsland en doet met België uitleveringsverzoeken om oorlogsmisdadigers te berechten. Ludendorff en zelfs de naar Nederland uitgeweken keizer zijn doelwit. Dat veroorzaakt in Duitsland binnenlandse spanningen niet alleen tegen die buitenlandse, lees Franse eisen, maar ook tegen de Weimar regering zelf die zich daardoor tegen de uitleveringseisen moet verzetten. Het is de voorbode voor de eerste couppoging door militaire ijzervreters tegen de pacifistische Weimar regering, bekend staand als de Kapp-Putsch naar de naam van de initiatiefnemer Wolfgang Kapp. De aanleiding is de ontbinding van de Freikorpsen die de Weimarregering nodig had tegen de aanvallen van spartakisten onder Karl Liebknecht en Rosa Luxembourg, maar nu vanwege het Verdrag van Versailles ontbonden moeten worden. Interessant is de opstelling van Britse zijde dat al eerder wees op de gevaarlijke repercussies van het verdrag. Via de gewiekste Keulse burgemeester Konrad Adenauer houden de putschisten contact met de Entente, dit volgen de memoires van Ludendorff die zelf vanuit het geheim de putsch aanstuurt. Als er arrestatiebevelen tegen kopstukken uit het Kapp-kamp komen omdat deze weigeren te ontwapenen is in maart 1920 de Kapp-Putsch in Berlijn een feit. De marine kiest voor Kapp maar de landmacht is verdeeld. Vakbonden en ambtenaren keren zich tegen de putsch. Soldaten muiten. Ludendorff houdt zich op de achtergrond. Als de putsch dood loopt is hij een ervaring rijker. Maar de Franse generaal Buat ziet Ludendorff als het grote gevaar die Duitsland wederom tot oorlog kan brengen, die uit wraakzucht het Duitse volk kan mobiliseren.

Op hetzelfde tijdstip maart 1920 vindt in Beieren een conservatieve machtswisseling plaats geleid door militairen, onder wie kapitein Mayer, die de jonge Hitler communisten laat bespioneren. Deze ontpopt zich als redenaar en wordt politiek ingezet om arbeiders te winnen voor het nationaalsocialisme. Hitler wordt naar Berlijn gezonden voor overleg met de inmiddels gevluchte Kapp putschisten en besluit dan maar Ludendorff op te zoeken. Daar maakt Hitler kennis met vele prominenten op wie hij grote indruk maakt.

Tegen de spartakisten is genadeloos opgetreden maar de Kapp putschisten worden summier vervolgd. Dat zet kwaad bloed, maar de Weimar regering moet kunnen blijven rekenen op militairen. Ludendorff wil een rol spelen hoe Duitsland weer op de been te krijgen. Bij wie kan hij aansluiten? De NSDAP van Hitler vertegenwoordigt een nieuw geluid, los van religie en monarchie. Hitlers visie is sociaaldarwinistisch, uit bloed en bodem is een nieuwe adel ontstaan. Conservatieve groeperingen zien in Hitler de man die hun belangen veilig kan stellen. Ludendorff staat achter het partijprogramma van de NSDAP, een völkische beweging die onder het juk van zijn vijanden uit wil. Ludendorff ziet Hitler als een man met een dwingende wilskracht, wat ze gemeen hebben. Ludendorff deelt met Hitler het antismitisme. Als de held van Tannenberg staat Ludendorff model voor eerherstel voor Duitsland na de oneerlijke nederlaag. In 1921 krijgt Ludendorff op vele plaatsen het onthaal van een staatsman en ook zijn vierde eredoctoraat.

Op 24 juni 1922 wordt de joodse minister van buitenlandse zaken Walther Rathenau vermoord. Met zijn publiekelijke afkeer van deze joodse intellectueel draagt Ludendorff verantwoordelijkheid voor deze Rufmord, begaan door geradicaliseerde jongemannen. Pierik vermeldt dat de moordenaars van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg eerder Ludendorff hielpen ontsnappen naar Zweden. Vele democratische politici worden bedreigd en vermoord en de naam van Ludendorff wordt daarbij genoemd.

In 1923 bezet Frankrijk de Ruhr omdat een leverantie van telegraafpalen door Duitsland aan Frankrijk is uitgebleven. De Duitse opperbevelhebber Von Seeckt zoekt contact met Ludendorff in het geheim aan de Wannsee. Mogelijk wil die van Ludendorff weten hoe militair kan worden opgetreden, in strijd met het Verdrag van Versailles. Hier toont Ludendorfff zich bij uitzondering politicus en geen militair. Hij ontraadt militair optreden en wijst er op dat het Verdrag van Versailles de enige bescherming is die ze hebben, het is internationaal erkend en het Franse optreden wordt bekritiseerd.

Het Franse optreden brengt Duitsland economisch aan de rand van de afgrond. Het Ruhr gebied wordt door de Fransen ‘leeggeplunderd’. In Hamburg vindt een communistische opstand plaats aangestuurd door Moskou. Dat leidt tot de Feldherrnhalle-Putsch van Hitler in München op 8 november 1923. Ludendorff heeft meer en meer contact met de door Hitler opgerichte Sturmabteilung SA. Hij laat zich in met de alchemist Franz Seraph Tausend die beweert goud te kunnen maken. Ludendorff ziet daarin het middel om de doodsteek toe brengen aan de goudstandaard die de joden in de kaart speelt. Door de naam Ludendorff wordt er veel geld opgehaald dat vooral naar hemzelf gaat. Als de zwendel blijkt heeft Ludendorff zich tijdig uit de zaak terug getrokken en wordt niet vervolgd. Ludendorff ontvangt geld van de Ruhrbaron Fritz Thyssen, waarschijnlijk bestemd voor Hitler. Ook de Amerikaanse autoindustriëel Henry Ford betaalt Hitler.

Pierik beschrijft dan uitvoerig de aanloop naar en het verloop van de Feldherrnhalle-Putsch waarin Ludendorff en Hitler gezamenlijk optreden en die uiteindelijk neergeslagen wordt. Interessant is te zien dat Ludendorff de kardinale fout maakt door de drie belangrijkste Beierse mannen, minister president Von Kahr, de bevelhebber van de Beierse legermacht Von Lossow en de commandant van de Beierse politie Von Seisser uit de Bürgerbräukeller te laten vertrekken omdat ze op erewoord hun medewerking aan de putsch zouden hebben gegeven. Dat hadden ze ook gedaan, onder dwang. Eenmaal verdwenen herroept Von Kahr zijn toezegging en de volgende dag tijdens de mars door de stad wordt er geschoten. De lezing van Pierik wijkt wat af van wat ik op Wikipedia heb kunnen vinden. De volgende ochtend 9 november 1923 zijn in de Bürgerbräukeller negen socialistische raadsleden gegijzeld en Ernst Röhm heeft zich met 400 putschisten in het legercommandocentrum aan de Odeonsplatz verschanst. Ongeacht de gijzeling rukken pantserwagens van het leger op naar Röhm. Bij een schotenwisseling worden twee putschisten gedood en twee soldaten van het leger gewond. Röhm wil zich niet overgeven en gaat om 11.45 uur in op een wapenstilstand van twee uur. Desondanks om 12 uur trekken Hitler en Ludendorff vanuit de Bürgerbräukeller met de putschisten naar hem op. Over de Ludwigsbrücke weet Ludendorff door bluf een 30 man sterke politieafdeling te ontwapenen. Van daar marcheren ze verder over de Marienplatz, door de Weinstrasse en Theatinerstrasse richting Odeonplatz. Seisser heeft de politiecommandant Goding bevel gegeven het betreden van de Odeonsplatz door Hitler met alle middelen te stoppen. Godin grendelt met 130 man gewapend met machinegeweren en een kanon de Odeonplatz af. Als de politiemacht in zicht komt laat Ludendorff de luid zingende colonne afzwenken naar zijstraten richting Feldherrnhalle. In de Residenzstrasse wordt een politierij doorbroken. Er vallen schoten. De commandant en drie politiemannen sneuvelen. Het politievuur doodt Hitler’s adviseur en diplomaat Erwin van Scheubner-Richter, die Hitler met zich op de grond sleurt. Hitler’s lijfwacht Ulrich Graf stelt zich voor hem op, wordt door elf kogels getroffen en valt bovenop Hitler en Scheubner-Richter. Putschisten werpen zich op de grond en talrijke toeschouwers stuiven uiteen. De schotenwisseling heeft minder dan een minuut geduurd. Vier politiemensen, dertien putschisten en een toeschouwer zijn gedood. Bij de bestorming van het legercommandocentrum bezet door Röhm sneuvelen nog twee putschisten. Ludendorff blijft ongedeerd, wordt gearresteerd maar na een verhoor van vijf uur op erewoord vrijgelaten. Hitler is gevlucht in een ambulance maar wordt twee dagen later gearresteerd. Hitler wordt wegens hoogverraad tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld waarvan hij er negen maanden uitzit. Volgens de rechtbank had Hitler gehandeld in ‘vaderlandse geest’ en was door ‘edele motieven’ gedreven. Ludendorff wordt wegens zijn rol in de eerste wereldoorlog vrijgesproken.

Volgens de gangbare geschiedschrijving zou hij er slechts zijdelings bij betrokken zijn geraakt. Volgens Pierik is dit onjuist. Bronnen wijzen op een andere lezing. Ludendorff was één van de belangrijkste geestelijke vaders van de putsch. Hitler was de praktische uitvoerder, de revolutionair, Ludendorff zou de nationale verzoener worden. Zo zag hij zijn rol. Maar hij wist tijdgenoten en historici een rad voor ogen te draaien.

De putsch pakt voor Hitler beter uit dan voor Ludendorff die de retorische gaven van Hitler mist. Hitler is met zijn martelarenstatus nationaal en internationaal bekend geworden. De rol van Ludendorff werpt vraagtekens op, wat in zijn nadeel werkt.

Het laatste deel van de biografie gaat over de pogingen van Ludendorff toch voet op het politieke toneel te krijgen, waarbij hij in conflict komt met Hitler. Pierik beschrijft de invloed van de tweede vrouw van Ludendorff, dr Mathilde von Kemnitz, een duistere theosophe, die zich met Ludendorff verliest in verderfelijke rassentheorieën. Het huwelijksleven van Ludendorff heeft al eerder vragen opgeroepen. Pierik schrijft daar niet over, maar Ludendorff was pas op 45-jarige leeftijd getrouwd met een 12 jaar jongere vrouw die al 4 kinderen had, Margarethe Pernet-Schmidt, die hij in de stromende regen ontmoet had en haar zijn paraplu had aangeboden. Om Ludendorff laat zij zich van haar man scheiden.

Na de plotselinge dood in 1925 van de Reichspräsident Friedrich Ebert werpt Ludendorff zich in de strijd om het presidentschap, maar verliest van Hindenburg. De band met de NSDAP en Hitler wordt daarna verbroken. De laatste had de naam van Ludendorff nodig, nu niet meer. Ludendorff verliest het aanzien van destijds maar geeft niet op. Om boven de partijen uit te stijgen richt hij in 1925 de Tannenbergerbund op. Het doel is een völkische beweging, dat zich echter overal tegen afzet, het parlementaire systeem van Weimar, de Entente, de communisten, joden, vrijmetselaars, de katholieke kerk, het Beierse vorstendom, de NSDAP en nog veel meer.

Het laatste deel van zijn leven, hij sterft aan leverkanker in 1937, wijdt Ludendorff aan het uitgeven van zijn oorlogsherinneringen, maar ook aan publicaties met een mystiek geluid. Zijn vrouw Mathilde Kemnitz laat zich niet onbetuigd. Zij ziet in het christendom een aanval op de Duitse geest. Dat is interessant want Richard Wagner zag hetzelfde gevaar, echter van joodse zijde. Het is wederom interessant te zien hoe de Duitse geest wanhopig op zoek is naar onwankelbare zekerheden en aan de praktische godsdienstbeleving niet genoeg heeft. De Franse geest kenmerkt zich door zich niet van de wijs te laten brengen als het erom gaat hoe het leven te veraangenamen en daarbij de kerk met haar uiterlijke rituelen voor lief neemt.

In zijn memoires ziet Ludendorff allerlei complotten als het gaat om zaken die zijn misgelopen. De realpolitiker Hitler had anders dan Ludendorff niet openlijk zijn afkeer van de kerk uitgesproken. Interessant is nog hoe Pierik schrijft over hoe Hitler in zijn greep naar de macht ook afrekent met das Militär. De SA onder Röhm wordt in 1934 geliquideerd (de nacht van de lange messen). De Reichswehr dreigt te worden genazificeerd en mannen van weleer als de generaals Blomberg (minister van defensie), Werner Freiherr Von Frisch en de chef-staf van de generale staf landmacht Ludwig Beck, zoeken naar een middel het leger zijn zelfstandigheid te laten bewaren. Het komt tussen Beck en Hitler tot een dans rond Ludendorff die binnen das Militär toch nog steeds op gezag kan rekenen. Beck wil Ludendorff inlijven door hem op 70-jarige leeftijd tot maarschalk te bevorderen. Ludendorff zou de enige zijn die de zaak nog kan redden. Volgens Beck gaat er ‘een zucht van verlichting door het Duitse volk sinds de naam van Ludendorff weer openlijk genoemd wordt’. Maar Ludendorff meent dat Blomberg en Fritsch hem ‘voor hun karretje proberen te spannen’. Ludendorff heeft zijn gedachten over Blomberg die zich zowel antroposofisch als communistisch opgesteld zou hebben en zich laat beïnvloeden door Hitler. Blomberg zou van een verkoudheid afgekomen zijn omdat hij Hitler een hand had gegeven. De pogingen Ludendorff aan de militaire zijde te krijgen blijven doorgaan tot Ludendorff op 21 februari 1936 er een eind aan maakt omdat de hem gezinde militairen ‘christlich reactionair’ zijn. Ludendorff heeft zo zijn laatste kans laten schieten. Hitler kan verder zijn gang gaan die met iedereen afrekent. Na de nacht van de lange messen had zelfs Ludendorff angst gevoeld. Hij wordt uiteindelijk gespaard omdat volgens Hitler ‘hij zijn lot toch niet kan ontlopen, als hij sterft voegen wij hem toe aan de helden van de natie’.

Anderen hebben minder geluk. Pierik noemt velen die Hitler minder welgevallig waren geworden, die vluchtten of het met de dood moesten bekopen. Pierik vermeldt dat op de begrafenis van Ludendorff de minister van defensie generaal Blomberg Hitler toevertrouwde dat hij een vrouw van burgerlijke huize wilde trouwen. Die permissie kreeg hij, maar het zou de opstap zijn tot zijn ondergang. In 1938 nam hij ontslag.

Vele jaren geleden zag ik ooit een Duitse documentaire getiteld ‘Geheime Staatssachen’. Het ging over de ruim 60 jaar oude minister van defensie generaal Blomberg die een verhouding had met een zeer jonge prostituee. In opdracht van Hitler ging de Gestapo zijn gangen na en nam foto’s. Toen Hitler de pornografische foto’s onder ogen kreeg zei hij: ‘Ein Deutscher Mann macht sowas nicht!’ Blomberg hield zijn rug recht, trouwde het meisje, dat hem tot op zijn doodsbed trouw bleef.

Achteraf noemde Ludendorff Hindenburg als ‘een van de slechtste karakters die ooit geleefd hebben’. Over het oordeel van Ludendorff over Hitler bestaan twijfels. De echtheid van een telegram van Ludendorff aan Hindenburg, nadat de laatste Hitler tot Reichskanzler had benoemd en Ludendorff hem op niet mis te verstane wijze schilderde wat de gevolgen daarvan zouden zijn, die ook zijn uitgekomen, staat niet vast omdat het in de archieven niet is te vinden. Pierik pleit echter voor de authenticiteit.

Wie was de grootste? Hindenburg of Ludendorff? Daar draait de biografie van Pierik om. Ludendorff deed het werk, vooral bij Tannenberg, maar legde het af tegen het grotere politieke talent Hindenburg.

Met deze biografie over Ludendorff schreef Pierik een monumentaal werk. Een nadeel is dat niet altijd alles in een goed herkenbaar historisch perspectief geplaatst blijft. Het is verleidelijk op zaken vooruit te lopen, het is een kunst om de herkenbaarheid te bewaren. Kanttekeningen bij Hitler van Sebastian Haffner, een beknopt werk vergeleken bij deze biografie, is een schoolvoorbeeld hoe het kan. De biografie van Pierik is oneindig omvangrijker met vermelding van onnoemelijk veel bronnen. Ook de literatuurvermelding is indrukwekkend. Bij een dergelijk megawerk moeten we wat slordigheden over het hoofd zien.





JOODSE GRAPPERIJ

LiteratuurPosted by Roelof Bos Wed, May 23, 2018 16:08:50

LIEDJE

Zag zo’n grappig liedje op teevee. Kwam me bekend voor. Gelukkig kon ik nu wat verstaan. Zoiets als ‘Israel wint! Nee geen geintje. Boem boem boem op Palestijntje. Joechei, joechei! Tranen schieten vol. De wereld gunt ons lol!’

Toch leuk liedje. Die Israëlische ambassadeur was not amused, heeft dus geen gevoel voor humor. Begrijp ik niet. Vroeger was het leuker. Met die joodse grapperij is het niet meer wat het geweest is. Max Tailleur zou er wel raad mee geweten hebben. ‘Bij oompje Adolf zaten we er warmpjes bij. Enkele reis was gratis!’ Ik bedenk er ook één. ‘In een joodse winkel hoef je geen geld te geven. Ze trekken het uit je vingers.’
Nee, het is tobben in de wereld. Van alles maken ze een punt. Hamas heeft dat beter begrepen. Vanuit de achterhoede worden ze naar het prikkeldraad gedreven. Geleerd van Frederik de Grote, die zijn soldaten het slagveld in joeg met de leus ‘Hunde wollt ihr ewig leben!!’









Dividendbelasting

PolitiekPosted by Roelof Bos Thu, April 26, 2018 13:20:19

HOE BESCHADIG JE DE PREMIER ?

Premier Mark Rutte heeft over de af te schaffen dividendbelasting een motie van afkeuring overleefd. Als ik het goed begrijp ging die motie van afkeuring over memo’s die er waren maar die hij zich niet kon herinneren. Daaruit zou kunnen blijken dat hij door multinationals gechanteerd werd om de dividendbelasting af te schaffen wat 1,4 miljard minder belastingopbrengst betekent. Dat is een cadeau aan buitenlanders ten laste van Nederlandse huishoudens.

Nergens heb ik horen uitleggen wat die dividendbelasting eigenlijk wel precies is. Nederland heeft internationaal een heel ander belastingsysteem dan de Verenigde Staten van Amerika. Het Nederlandse systeem houdt in dat in Nederland belasting betaald moet worden over wat er in Nederland verdiend wordt. Wat buiten Nederland verdiend wordt is vrij van Nederlandse belasting. De Verenigde Staten heffen belasting van iedereen met de Amerikaanse nationaliteit over alles wat hij verdient waar ook ter wereld. De gedachte achter het Nederlandse systeem is de positie van Nederland waar internationaal geld en goederen door heen stromen. Daar verdienen we geld mee en dat raakt in de knel als over die geld- en goederenstromen tol wordt geheven. Voor de Verenigde Staten geldt dat niet. Die zien de hele wereld als hun eigen terrein.

Een ander probleem om voor een investeerder de aantrekkelijkheid te bewaren is dat dubbele belasting moet worden vermeden. Dividendbelasting is zo’n dubbele belasting. Het wordt geheven van uitgedeelde winst waarover al vennootschapsbelasting is geheven. Een buitenlandse investeerder kijkt naar de winstmogelijkheden. Als dat wordt getroffen door dubbele belasting is dat minder aantrekkelijk. Voor de werkgelegenheid is het dus heel begrijpelijk om die dubbele belasting weg te nemen.Toen er inkomens -en winstbelasting werd ingevoerd, al in 1914, werd de dividendbelasting een voorhefffing voor Nederlanders. Voor buitenlanders bleef het een dubbele heffing.

Maar het scheelt wel 1,4 miljard minder belastingopbrengst. Datzelfde hadden een aantal staten in de Verenigde Staten in de jaren zeventig tachtig ook bedacht. Zij voerden de Unitary Taxation in, een soort omzetbelasting over de geld- en goederenstroom van een ondernemer in die staat ook al was hij daar niet gevestigd en dus niet belastingplichtig. Bestuurders wreven zich in de handen. Het was zo gemakkelijk. Een paar procent maar en met de opbrengst kon je van alles doen. Een nieuw buurthuis, ondersteuning van de armen, scheppen van nieuwe baantje die misschien niet nodig waren. Helaas, het sprookje was snel uit. Want die ondernemers gingen die staten waar ze tol moesten betalen vermijden. Zo moeilijk was dat niet. Ze leidden het er gewoon langs.

Met die dividendbelasting is het precies hetzelfde. Die belasting is ontstaan in een tijd toen er nog geen belasting werd geheven over inkomen en winst. De overheid moest ergens haar geld vandaan halen en dan pak je het daar waar het uitbetaald wordt. Dat is gemakkelijk. Maar met belasting heffen moet je voorzichtig zijn. Het kan gebeuren dat door belasting te heffen de belastinginkomsten niet toenemen maar afnemen. Dat hebben ze daar in de Verenigde Staten met die Unitary Taxation gemerkt want het was snel voorbij.

Ik weet niet of er met multinationals overleg is gepleegd over de dividendbelasting. Waarschijnlijk wel. Dat soort grote bedrijven overleggen voortduren met ministeries. Dat moet ook wel want ze zijn van elkaar afhankelijk. In het debat over die motie van afkeuring is dat allemaal niet aan de orde gekomen. Daar ging het er alleen maar om hoe de oppositie de premier kon beschadigen. Die memo’s zullen weinig bijzonders bevat hebben. Anders hadden we daar wel meer over gehoord.

















Republiek Nederland

PolitiekPosted by Roelof Bos Tue, April 24, 2018 17:26:49

ONTHULLING

Het teeveeprogramma Nieuwsuur kwam gisteravond maandag 23 april 2018 met een onthulling over iets wat velen allang vermoeden maar doodgezwegen werd door hen die het al wisten. Vroeger was dat het geval geweest met het misbruik van de sociale voorzieningen, later met de zogenaamde vluchtelingen en nu de financiering van moskeeën door salafistische landen. Hulde aan Nieuwsuur die de leugens wist bloot te leggen. Er waren twee politici die hun zegje mochten doen, Gert-Jan Segers van de Christen Unie en Sadet Karabulut van de SP. Gert-Jan Segers had door een motie het voor elkaar gekregen dat er een onderzoek naar de toch vermoede financiering werd gestart die faliekant mislukte omdat het ministerie van Buitenlandse Zaken botwet weigerde te antwoorden op vragen, nota bene door een door de regering zelf aangestelde onderzoeker.

Het leek erop of Gert-Jan Segers tegels wilde lichten, de onderste steen boven wilde krijgen. Toch overtuigde hij niet. Dat kwam omdat hij slechts cijfers boven tafel wilde halen. Waar hij niet naar vroeg was een voor de hand liggende vraag die ook door Mariëlle Tweebeeke van Nieuwsuur niet gesteld werd wat haar aangerekend kan worden omdat die nog veel belangrijker was. Dat is immers het onderzoek naar het motief waarom bewindslieden dit jarenlang hebben verzwegen.

Het gaat niet om niets, het gaat om de grondslag van onze samenleving, de rechtsstaat die keer op keer door bewindslieden met de mond beleden wordt. Hoe kan het dat jarenlang imams hier de gelegenheid krijgen in door totalitaire staten gefinancierde moskeeën, daarginds opgeleid en hier boodschappen kunnen verkondigen waaruit alleen maar opgemaakt kan worden dat ze met onze grondwet hun kont afvegen? Ze verkondigen niet dat je ongelovigen moet doodschieten. Ze verkondigen wel dat alleen de wet van Allah geldt. Wat die wet inhoudt zullen ze binnenskamers aan kwetsbare jongeren uitgelegd hebben. Die moordlustige dadendrang kunnen ze niet van zichzelf hebben.

De gestrekte arm schuin omhoog is verboden omdat het een symbool is voor onderdrukking welke onze grondwet verbiedt. De kledingvoorschriften door imams zijn hetzelfde. Hoe komt het dat het ene niet en het andere wel mag? Dat kan alleen maar komen door de invloed van die totalitaire staten hier in Nederland. Hoe verlopen de betrekkingen van die totalitaire staten met Nederland? Door het ministerie van Buitenlandse Zaken en het koningshuis. Het is niet voor niets dat Buitenlandse Zaken geen opening van zaken wil geven. Buitenlandse Zaken heeft van oudsher goede banden met het koningshuis dat hij in het buitenland vertegenwoordigt en gebruikt gaarne het gezag dat daarvan uitgaat. Wij zien regelmatig ons huidige en voormalige staatshoofd in het buitenland een bezoek brengen aan zo’n totalitaire staat en zien dan ook hoe dat staatshoofd zich kleedt, knipt en buigt om dat andere staatshoofd te bevallen, op een wijze waar onze grondwet niets mee van doen heeft.

Hoe kan dat allemaal? Nederland is een democratie, een rechtsstaat. Alleen het koningshuis onttrekt zich daaraan. Al geeft de grondwet de koning weinig macht, de verborgen werkelijkheid is anders. Het koningschap is erfelijk en voor het leven. Een minister wordt gekozen voor vier jaar. Gedurende die vier jaar wil hij niet belast worden met een constitutionele crisis en loopt er in een boog omheen. Hij heeft er belang bij dat koninklijke misstappen niet aan het licht komen.

Hoe ziet een koning met constitutioneel weinig macht het land waarvan hij staatshoofd is? Ook hij wil resultaat zien. Een koning is geen geleerde, geen filosoof, geen kunstenaar, hij is een doodgewoon mens en handelt ernaar. Hij wil voordeel en kan dat niet putten uit zijn grondwettelijke positie maar wel uit het gezag, het aanzien dat zijn positie hem verschaft. Hij gebruikt dat zoals een ondernemer doet met zijn naamsbekendheid. De koning ziet Nederland als een bedrijfsmiddel. Het koekhappen op koningsdag, gekoekhapt zegt Maxima, is de zure appel die de moeite waard is.

Maar ook een koning heeft behoefte aan gezelschap, aan gelijkwaardig gezelschap wel te verstaan. En dan tellen niet die besognes waar die collega in het buitenland voor staat. Je wilt gezellig onder elkaar zijn. En wat daar binnenskamers besproken wordt zullen onderonsjes zijn van jij doet wat voor mij en ik doe wat voor jou. Buitenlandse Zaken helpt een handje om het allemaal voor elkaar te krijgen. Dat onze koning tijdens de troonrede om Gods of Allah’s zegen zal vragen is hetzelfde, lood om oud ijzer, zo heeft hij de sultan verzekerd.

Als u denkt dat ik het te somber zie wil ik toch wijzen op de risico’s die we lopen. De eerste drie koningen die we gehad hebben leidden een verre van onberispelijk leven. Over koningin Wilhelmina is een ontluisterend boek verschenen, eerst van Nanda van der Zee en nu van Geert Aalders. Over koningin Juliana door Jolande Withuis, hetzelfde laken een pak. Koningin Juliana heeft het op haar geweten ontelbare oorlogsslachtoffer met oorlogstrauma’s te hebben moeten laten voortleven door die vier van Breda gratie te verlenen, alsof zij god op aarde was. De biografie over Beatrix moet nog verschijnen, maar er is niet veel hoop. En ik heb het dan nog niet eens over die zakenprins Bernhard.

Velen denken met het koningshuis het land kleur en aanzien te geven, waar de gewone man tegen op kan zien, een sprookje waarin hij kan geloven. Industriëlen en andere belangrijke mensen zien de koning als het handvat mooie contracten te sluiten. Voor hen gelden de idealen uit de grondwet als iets dat ze zich pas zullen herinneren als het te laat is.

Wat is toch het motief van dat gedraai en gelieg van al die rechtschapen politici al dan niet met de bijbel in de hand? Om daar achter te komen, ik heb een tip. Follow the money, doorzoek de bankrekeningen van het koningshuis als je werkelijk wilt weten wat er aan de hand is.

















Onkwetsbaar

LiteratuurPosted by Roelof Bos Sun, April 15, 2018 17:53:51

François Hollande

Onlangs was er een interview met de gewezen Franse president Hollande op het journaal van de Franse televisiezender France 2 met de nieuwe omroepster Anne Sophie Lapix. De keuze voor haar na de afgedankte maar zeer professionele David Pujadas had verbazing gewekt, tenminste bij ons. David Pujadas had zeker meer dan veertien jaar de boventoon gevoerd in de rij van televisiepersoonlijkheden die ministers en presidenten het vuur aan de schenen kon leggen. Iets dergelijks was eerder op het eerste Franse kanaal TF1 gebeurd toen de zeer ervaren Patrick Poivre d’Arvor werd vervangen door Laurence Ferrari, een modieuze vrouw waar de glossy bladen zich op storten, vooral vanwege haar veel jongere partner, een violist. Laurence Ferrari werd al snel afgedankt, niet in het minst door haar onhandige gevraag aan de president Nicolas Sarkozy over zijn wel en wee met Carla Bruni in plaats van over zijn inspanningen in de wereld een oorlog te voorkomen. Wij wachten af wat Anne Sophie Lapix zal overkomen, maar sluiten niet uit dat het een herhaling van zetten wordt gelet op haar voordracht die aan Laurence Ferrari doet denken. Met de uit het hoofd geleerde lesjes en de vragenplankjes waarvan ze zich bedient bij de ondervraging van gewichtige personen rijst de twijfel of zij dat wel aan kan.

Maar in het interview met François Hollande stonden twee brekebenen tegenover elkaar en dat leverde een vermakelijk schouwspel op. Anne Sophie Lapix vroeg aan François Hollande of hij zijn belofte de werkloosheid op te lossen was nagekomen. Zonder blikken of blozen beaamde hij dat. Het leek intrappen voor open doel. Met een vriendelijk doch ook vilein glimlachje zei ze : “Ik heb andere cijfers. Kijkt u eens naar die grafiek op het scherm.” De grafiek liet een toename zien van 26 % meer werkloosheid gedurende de 5-jarige ambtstermijn van François Hollande. Met de van hem bekende onnozele blik keek die in het rond en zei: “Dat klopt niet want ik heb 700.000 nieuwe banen geschapen.” Anne Sophie Lapix slaagde erin niet te hinniken van de lach. Maar François Hollande gaf haar geen gelegenheid en begon een monoloog over iets wat hij alleen zelf kan navertellen.

François Hollande doet mij denken aan een duikelaartje, zo’n kogelrond mannetje van rubber waar wij als kind vroeger mee speelden. Je gaf het een duw, nog een duw en weer een duw, je zwaaide hem alle kanten op. Steeds kwam het overeind, figuurlijk op zijn pootjes want die had hij niet, dank zij het lage zwaartepunt. Hollande heeft die wel en gebruikt ze ook in een potje voetbal, waar hij een liefhebber van is. Ik heb daar beelden van gezien en zoals hij voetbalt zal hij de ministerraad hebben voorgezeten. Onwelgevalligheden moeten langs hem heen gegaan zijn als de wind die door het net blaast. Aan het einde van zijn ambtsperiode beweerde hij alle doelen gehaald te hebben zonder het de statistieken te laten bevestigen, hield een lang betoog waarin veel aan bod kwam doch niets in het bijzonder en zei tussen neus en lippen dat hij het voor gezien hield. Het was leuk geweest, maar alles had zijn eind.

François Hollande wandelt door het leven als het jongetje in het muziekstuk Peter en de Wolf van Sergei Prokofiev. Hij was zomaar president. Op de tribune in het stadion Saint Denis tijdens de voetbalwedstrijd Frankrijk Engeland, er buiten een aanslag plaats vond en ontploffing te horen was, knipperde de president verbaasd met zijn ogen. Het knapste jongetje van de klas, zijn eigen minister president Laurent Fabius, wist: “François Hollande is de meest onderschatte politicus ooit.”

Charles de Gaulle, die vanachter de schrijftafel de oorlog won, in 1958 door een staatsgreep aan de macht kwam, overleefde een referendum niet en was een jaar later dood. François Hollande doet beter. Bij zijn aantreden als president stond een overjarige courtisane aan zijn zijde. Ze verkeek zich op hem die ze aan de haak geslagen had, kon alleen nog maar de vuile was buiten hangen. Haar kwelgeest is gelukkig met Julie Gayet, een comédienne, die hem zo nu en dan over zijn bolletje aait met de vraag: “Wat heb je nu toch allemaal weer beleefd?”









Stuurloos

FilosofiePosted by Roelof Bos Wed, April 11, 2018 13:10:13

HET ONBEHAGEN VAN BAS HEIJNE

Zag gisteren dinsdag 10 april 2018 op teevee de documentaire HET ONBEHAGEN van Bas Heine. Na veel optimisme is zijn wereldbeeld gekanteld na de aanslag op Charlie Hebdo. De idealen van de verlichting hebben ons verlaten. Om dat te illustreren was er veel geweld te zien, maar ook kwamen veel sprekers in beeld die wezen op de ongelijkheid in de wereld en dat die steeds verder toenam.

Dat ongenoegen over ongelijkheid blijft een vreemde zaak. Want de mensen zijn verschrikkelijk ongelijk. En die gelijkheid van Bas Heijne heeft bedenkelijke kanten. Want die gelijkheid die de verlichting predikte sloeg niet op gelijkheid in aanleg en bezit maar op gelijke kansen. Nepotisme en gildesystemen werden afgeschaft. De rede vierde hoogtij. Iedereen had het recht op zijn kwaliteiten beoordeeld te worden.

Tegenwoordig wordt dat door elkaar gehaald. ‘Iedereen rijk geen gezeik’ naar het gezegde van Koot en Bie, die als hofnarren de politieke correctheid belachelijk mochten maken. Tegenwoordig wordt de roep om gelijkheid vaak gevoed door afgunst op wat een ander bereikt heeft. Ik heb het dan niet over de dieverijen van banken. Ik heb het wel over de aanspraken van hen die weigeren een prestatie te leveren. Dat is een schijnvrijheid die slechts tot moreel verval kan leiden.

In de documentaire werd vooral het liberalisme aangevallen als de oorzaak van het kwaad. En dat was nu juist de verworvenheid die de verlichting ons gebracht heeft. Liberalisme betekent gelijke kansen en gelijke verantwoordelijkheid.

Bas Heijne heeft appels met peren vergeleken, zoals gebeurt met hen die leven bij de waan van de dag, de actualiteit. Dat is gevaarlijk want zo komt men niet af van een zwalkend schip. Hij ziet het somber, want hij kan het roer niet vinden. Dat gebeurt wel vaker met alfa’s die kunnen uitblinken in prachtige gezegden, maar tekort schieten in het hoe en waarom. Water kookt bij negentig graden houden ze vol. Dat de wereld zal vergaan is zeker maar zolang het duurt, laten we ons verstand erbij houden en een schifting maken tussen de goede en de verkeerde idealen.







Circus

LiteratuurPosted by Roelof Bos Sat, April 07, 2018 16:04:21

HET MOOISTE DOELPUNT OOIT

Zinadine Zidane wist het zeker. De omhaal van Ronaldo in de wedstrijd van Real Madrid tegen Juventus afgelopen dinsdag 3 april 2018 was het mooiste doelpunt ooit gemaakt. Juventus was het daar meesmuilend mee eens. Zelf hadden ze twee keer in eigen doel geschoten en de Nederlandse scheidsrechter Makkelie had hen een strafschop onthouden. Ik heb de wedstrijd niet gezien, alleen op internet een stilstaand beeld van de omhaal. Meer was mij niet vergund omdat ik weiger mee te doen met het gesar van adverteerders die mij beelden onthouden als ik niet op hun avances inga. Ik was alleen minder benieuwd naar de kogelbaan van de bal, die toch gelukkigerwijze door een gaaf net werd gestuit. Want als er een gat in had gezeten waren de rapen gaar geweest. Neen, ik probeerde mij voor te stellen hoe Ronaldo zelf was terechtgekomen na zo’n salto mortale. Op zijn rug, op zijn hoofd, had hij zijn nek niet kunnen breken?

Dat komt omdat ik als kleine jongen dacht de wereld te kunnen betoveren met mijn gedribbel. Helaas had ik het euvel mij te moeten bevinden temidden van ploeggenoten die geen lantaarnpaal konden omspelen en vaker in de grond trapten dan tegen de bal. Eigenlijk zelden tegen de bal, als het dan niet was in de grond dan maar tegen het scheenbeen van de tegenstander die niet in de gaten had dat je met motorisch gestoorden moest oppassen. Het gevolg was dus dat mijn prachtige assists als paarlen voor de zwijnen waren. Ik besloot het daarom helemaal zelf te doen en maakte een wonderschoon doelpunt, waarbij, vanaf de ongelukkige uittrap door onze eigen doelverdediger, die behalve ikzelf geen uitzondering op de regel vormde en vaak pas van de grond kwam als de bal al achter hem lag, tot aan het verbouwereerde gelaat van de zich met vakantie wanende doelverdediger aan de andere zijde van het veld, geen medespeler aan te pas had hoeven te komen.

Dat was sommigen niet ontgaan en ik werd als dreumes in het allerhoogste elftal geplaatst en mijn oudere broer die nu een elftal lager speelde uit misnoegen zijn lidmaatschap op zei. Maar ik was in dat hoogste elftal niet klaar voor het grote werk. Want wederom na zo’n wonderschone dribbel en ik een twee hoofden grotere slagersknecht met een varkenssnuit het achterste van mijn smalle beentjes had laten zien haalde deze alsnog uit en zwiepte mij zeker twee meter verderop, als het niet drie was, waar ik nog net niet buiten westen op de grond belandde en benieuwd was hoe de onverlaat in het gareel zou worden gebracht. De scheidsrechter wreef zijn ogen uit na het zien van deze aanslag die na de oorlog niet meer was voorgekomen en hapte naar adem alsof hij hetzelf had ondergaan. Weer bij zinnen gekomen stelde hij vast dat hier zeker een vrije schop voor gegeven kon worden. Dat was gelijk het einde van mijn voetballoopbaan want mijn koele verstand rekende mij voor dat met zulke varkensschoppen meer was te bereiken dan met mijn dribbels en ik miste daarvoor ten enenmale de aanleg.

Misschien begrijpt u nu waarom ik zo bezorgd was naar de toestand van Ronaldo na zijn uitvoering van die vermetele zo niet roekeloze ingeving. Ik kom hier ook op omdat wij in onze jeugd stripboekjes lazen over Kick Wilstra, een blonde Friese jongen die het Nederlandse amateuristische voetbal had verlaten en voor Arsenal de sterren van de hemel speelde en de striptekenaar hem een doelpunt liet maken zoals Ronaldo die in het echt heeft laten zien. U begrijpt dat ik mijn twijfels had over de echtheid van wat die striptekenaar ons meende te kunnen voortoveren, maar hem nu gelijk moet geven met die vooruitziende blik dat er circusartiesten zijn voor wie geen zee te hoog gaat.











Strijdmethode

RechtPosted by Roelof Bos Sat, March 03, 2018 16:16:58

NELSON MANDELA

Gisteren zag ik op teevee de film Nelson Mandela. Een prachtfilm. Vele gedachten kwamen in me op. Een grote geest, Nelson Mandela, die weerstand wist te bieden tegen de haat, tegen de wraak, oog om oog tand om tand. Hij had een ander beeld voor ogen, een vreedzaam welvarend land. Of zijn droom is uitgekomen blijft de vraag, maar zeker is dat hij veel bloedvergieten heeft voorkomen.

Hij verstootte zijn vrouw, Winnie Mandela, omdat die juist opriep tot wraak voor de vernederingen die zij had moeten ondergaan. Toch zullen ook andere gevoelens een rol gespeeld hebben. Haar gedrag als de vrouw van bleek uiteindelijk verre van onberispelijk te zijn geweest.

Het begin van de film vond ik eigenlijk het mooist. Nelson Mandela moest als advocaat de zwarte dienstbode verdedigen die van haar blanke mevrouw gestolen zou hebben. In plaats van luid verkondigend een betoog op de zetten over klassejustitie, simpelweg vernederde hij die blanke mevrouw De Kock door haar zoetsappig te vragen of die smerige onderbroek van zijn cliënte soms van haar was. Daar was geen kruid tegen gewassen. Mevrouw De Kock had geen weerwoord en nadat de moeilijk kijkende blanke rechter haar geen hulp kon bieden werd het haar te veel en verliet zij de zaal.

Afgezien van de gewelddadige opstand met de aanslagen tekent dit de man. Hij liet zien wat de waarde is van de wet. Er zijn niet velen die dit kunnen. Mandela had op te boksen tegen het vooroordeel dat nikkers kaffers zijn. Hij heeft het roer om kunnen gooien door zijn aanpak, die uiteindelijk wereldwijd, maar ook binnenslands bij de weldenkende blankies respect afdwong. President De Klerk zag het onhoudbare in van het vechten tegen die behendige zich niet provoceren latende dispuutheld.

Toch komt ook de blanke president van het gerechtshof in beeld, die Mandela en de andere kopstukken van het ANC niet tot de doodstraf veroordeelde. Dat was onder de omstandigheden van toen een moedige stap. Hij moet geweten hebben dat het hem niet in dank zou worden afgenomen. Hij ging in tegen het verkrampte, zette de deur op een kier die uiteindelijk zou openbarsten.